Ғұлама ғалым, данышпан философ және көрнекті қоғам қайраткері Ж.М. Әбділдин туралы естелік

Аңдатпа

Мақала Қазақстанның белгілі философы Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдиннің ғылыми және қоғамдық қызметіне арналған. Ж.М. Әбділдин кеңестік және қазақстандық философияның дамуына елеулі үлес қосты. Ол — Қазақстандағы диалектикалық логика мектебінің негізін қалаушы, Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының вице-президенті, қоғам қайраткері және ғалымдардың тұтас бір буынына тәлімгер болған көрнекті тұлға. Ғылым мен қоғамның дамуына қосқан елеулі үлесі үшін ол жоғары мемлекеттік наградалармен, соның ішінде «Барыс» және «Парасат» ордендерімен марапатталған.
Ж.М. Әбділдин формалдық және диалектикалық логиканың арақатынасы, таным субъектісінің белсенділігі, сондай-ақ таным үдерісінің әлеуметтік-тарихи шарттылығы мәселелерін өзіндік әрі жаңаша пайымдау, түсіндіру және талқылауға негізделген жаңа философиялық бағытты қалыптастырды.
Диалектиканың осы және басқа да күрделі мәселелерін зерттей отырып, Ж.М. Әбділдин және оның әріптестері батыл ғылыми жарияланымдары мен халықаралық форумдардағы баяндамалары арқылы өзін танытқан Алматы философиялық мектебін қалыптастырды.
Мақаланың негізгі мақсаты — Алматы диалектика мектебі өкілдерінің ғылыми танымның қалыптасуы мен дамуына қосқан өзіндік үлесін ашып көрсету. Мақаланың міндеті — аталған мектеп өкілдерінің еңбектері әлемдік философиялық ойдың жалпы даму контексіне енетінін негіздеу. Қазақстандық ғалымдар таным субъектісінің диалектикасына қатысты күрделі мәселелерді зерттеп, талқылай отырып, марксизмді сыни тұрғыдан қайта пайымдады. Сонымен қатар олар жаңа әдіснамалық және теориялық ұстанымдар негізінде тарихи-мәдени үдерісті философиялық тұрғыдан жаңаша пайымдауды мақсат етті. Зерттеудің ғылыми жаңалығы — жаңа білімнің қалыптасу үдерісін диалектикалық қайшылықтар, проблемаларды қою және оларды шешу жолдарын іздеу арқылы көрсетуінде. Яғни жаңа білімнің қалыптасуы дайын нәтиже ретінде емес, қарама-қайшылықтарды анықтау, ғылыми мәселелерді тұжырымдау және оларды шешудің тиімді әдістерін іздеу барысында жүзеге асатын үдеріс ретінде қарастырылады. Ж.М. Әбділдин және оның әріптестері бастау ұғымын негіздеудің критерийлері мен принциптерін айқындап, диалектикалық тұрғыдан оның мәнін зерттеді. Сонымен қатар олар дамыған физикалық теориялардың, атап айтқанда салыстырмалылық теориясы мен кванттық механиканың негіздеріне категориалдық талдау жүргізді. Алматы диалектика мектебінің ғылыми-зерттеу және теориялық жұмыстары идеологиялық догмалардан бас тартудың бастауына айналып, азаматтық батылдық пен жауапкершіліктің үлгісін көрсетті. Бұл зерттеулер алдағы әлеуметтік-экономикалық және рухани-адамгершілік өзгерістердің философиялық әрі теориялық негізін қалыптастырды. Дәл осы Алматы диалектикалық логика мектебінің еңбектерінде қоғамда сыни дүниетанымның қалыптасуына ықпал еткен жаңа философиялық идеялар мен тұжырымдар алғаш рет теориялық тұрғыдан негізделіп, ғылыми айналымға енгізілді. Осы арқылы зияткерлік еркіндік пен рухани тәуелсіздік ахуалын қалыптастыруға негіз қаланды.
Түйін сөздер: Ж.М. Әбділдин, Алматы диалектикалық логика мектебі, таным субъектісінің белсенділігі, диалектикалық қайшылықтар, диалектиканың принциптері мен категориялары, диалектикалық әдіснама.