«Ажал тек адамға ғана тиді»: ғаламдық пандемия кезінде М. Шеллидің «Соңғы адам» фильмін қайталау (Journal of Philosophy, Culture and Political Science, 2020)
Обаны эпидемия және тіпті пандемия ретінде егжей-тегжейлі сипаттайтын көптеген әдебишығармалар бар (Декамерон, Оба жылының журналы, Оба). Алайда, Мэри Шеллидің «Соңғыадам» – бұл дүниежүзілік пандемияны бейнелейтін алғашқы оба хикаясы. Оның үстіне, ол 2073жылғы болашақты болжай отырып, ХІХ ғасырдың жаһандануына дейінгі әлемді зерттейді.Шеллидің әңгімесі оқырманға нарықтық капитализм мен дарвиндік эволюциялық ғылымныңгегемониясы жоқ альтернативті оқиғаны көрсетеді. Бұл ойдан шығарылған әлем бізге капитализммен эволюция теориясынсыз не айта алады?Бұл мақалада әдебиет пен ғылым саласынан «Соңғы адамға» сыни талдау жасалған. Біріншіден,роман ретінде Шелли оқшауланған куәгердің жеке көзқарасына, сонымен қатар кейіпкердіңайналасында еритін қоғамға кеңірек жүгінеді. Романның осы әдеби ашылуы Мак Кеонның аңғалдықпен скептикалық эмпиризмінің көркем мәтінді де, мәтін бойынша адамның баяндауымен жүзегеасатын эмпирикалық фактілерді түсіндіру үшін де пайдалы екенін көрсетеді. Екіншіден, Шелли1820 жылдардағы протоэволюциялық ғылымның бәсекелес теорияларына сүйенеді: Хаттонныңмәңгілік, Кювье апаты және Ламарк трансформизмі сияқты. Шеллидің ХІХ ғасырдағы қайтақаралған натурфилософиясы бізге табиғатпен қарым-қатынасымызды парадигмадан эволюциятеориясына дейін қайта қарауға мүмкіндік береді. Бұл ғылыми негізделген тәсіл романныңметодологиясын да, мазмұнын да зерттейді. Шын мәнінде, автор Шеллидің прото-ғылымифантастика классикасы қазіргі жаһандық Covid-19 пандемиясының ортасында қоғамға жәнежеке адамға өзінің үстем мәдени және идеологиялық болжамдарын қайта қарауға көмектесеалады деп тұжырымдайды.Түйін сөздер: пандемия, Ковид-19, Шелли, кадрлық баяндау, аңғалдық пен скептикалық эмпиризм,протоэволюциялық ғылым, Хаттон, Кювье, Ламарк, мәңгілік, катастрофизм, трансформизм.