Қазақтардың дүниетанымдық көзқарастарындағы аруақтар культі
Аңдатпа
Бұл мақалада ата-бабаларымыздың табынуының әлеуметтік-мәдени өмірін тарихи тұрғыда
қазақтарды түсінуге және қазіргі кездегі көне наным-сенімдердің орын алуы көрсетуге
бағытталған. Заманауи мәдениеттегі қазақ мұрасын зерделеу ғылыми міндеттердің бірі болып
қалады. Қойылған мақсат салт-жоралардың, дәстүрлердің, рәсімдердің талдауы арқылы жасалып,
олар қазақ халқының рухани негізі болып табылады және олардың ата-бабаларының табынуында
орын алады. Қазақтың қаза болған ата-бабаларын құрметтеу – рухани өмірдің маңызды бөлігі.
Ерте заманнан ата-бабалардың рухтары тірі туыстарын үнемі бақылап, оларды шынайы өмірде
көмектеседі деп сенген. Авторлар бүгінгі күнге дейін қазақ дәстүрлі мәдениетіндегі ата-
бабаларға табынуына исламның біркелкі емес көзқарасын атап өтті. Қазіргі имамдар бабаларға
табынуға қарсылық білдіріп, оны пұтқа табынушылықтың көрінісі деп атап, ислам догмаларына
жол бермейтінін көрсетті. Белгілі адамдардың рухына табынып, сол адамдардың қиын кезде
есімдерін атайтын болған. Олардың құрметіне жануарларды құрбан етті, олардың мазарларына
ғибадат етілді. Көтерілген мазарлар ата-бабаларының ұлылығының рәміздері деп танылып, өлі
әлеммен көзге көрінбейтін қасиетті байланысының куәсі болды. Ескерткіш адамдар мен ата-
баба рухы арасындағы кездесу орны, сондай-ақ басқа әлемде, басқа өлшемде, басқа кеңістікте
өмір сүретін аруақтарымен ерекше байланыс көпірі. Рухтарға бағытталған әртүрлі ұсыныстар
қарастырылады және авторлардың пікірі бойынша олармен теңдестіруге, сенімді қарым-
қатынаста қалуға тырысады: әулиелерді құрметтеу, о дүниеге сену, құрбандық шалу, шежірені
білу. Зерттеу барысында ата-бабаларымыздың аруақтарға табынуына қатысты көптеген рәсімдер
қазіргі заманғы қазақтарына тән тәңіршілдік дүниетанымы куәландырады. Бұл мақалада қазақ
халқының қаншалықты ата-бабаларына ғибадат етуін дәлелдейтін көптеген нақты мысалдары
қолданылады. Осы мақала авторларының пікірі бойынша қазақ халқының ежелгі сенімдерінің
рәсімдік-салтанатты шараларын тереңірек түсінуге ықпал етеді.
Түйін сөздер: аруақ, балбал, бабаларымыздың рухы, тәңіршілдік, «ас».
