Конфуцийшілдік және легизм билік феномені туралы - Сағиқызы, А.; Мәлік, Г.А. (ҚазҰУ хабаршысы. Философия, саясаттану және Мәдениеттану, 2024)
Мақалада Конфуций мен Лао Цзы ілімдеріндегі билік құбылысына қатысты тұжырымдамалық айырмашылықтар мен ұқсастықтар қарастырылады. Зерттеу бастапқы дереккөздерді талдауға негізделген: Конфуций мен Лао Цзыдың мемлекетті басқарудағы биліктің табиғаты, қызметі мен принциптері туралы философиялық көзқарастарын анықтайды. Конфуций мен Лао Цзыдың негізгі мәтіндері егжей-тегжейлі талданады, бұл олардың билік пен басқару туралы көзқарасын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Мақаланың мақсаты - конфуцийшілдіктегі билік туралы ілімді және Ежелгі Қытай эпикалық-саяси «фа цзя» (Батыс дәстүрінде легизм деп аталады) іліміндегі деспоттық биліктің философиялық негіздемесін салыстырмалы талдау. Ежелгі Қытай философиясындағы билік құбылысын зерттеу сөзсіз екі негізгі ойшылды - Конфуций мен Лао Цзы қарастыруға әкеледі. Ойшылдар билік пен қоғамды басқарудың табиғаты туралы әртүрлі ойда болды, бірақ та бірін-бірі толықтыратын көзқарастарды ұсынды. Билік, Конфуцийдің пікірінше, билеушінің моральдық қасиеттеріне негізделуі керек. Дана көшбасшы тұрақтылық пен үйлесімділікті орната отырып, субъектілерге үлгі болады. Моральдылық көшбасшының өзін-өзі жетілдіруі оның билігінің заңдылығы үшін негіз болып табылады. Легистер оңтайлы басқару билікке минималды араласу арқылы қол жеткізіледі деген көзқараста болды. Билеуші табиғи процестерге шамадан тыс бақылау мен мәжбүрлеуді болдырмай, біркелкі өмір сүруге мүмкіндік беруі керек. Жұмсақтық пен аққыштық қаталдықтан маңыздырақ. Конфуцийшілдер де, легистер де адамның, қоғамның және мемлекеттің арақатынасын бірдей қарастырды. Олар иерархияны осы қатынастың принципі деп санады. Оның шыңында билеуші бастаған мемлекет тұр, оның ортасын қоғам алады, ал төменгі жағында адам орналасқан. Адам қоғамға, ал екеуі де мемлекетке тиесілі. Мемлекет билеушіге (монархқа) тиесілі. Осылайша, конфуцийшілдер де, легистер де дұрыс басқару формасы ретінде бір нәрсені қабылдады. Екеуі де мемлекеттік құрылымның идеалын үлгілі тәртіпте көрді. Алайда, бұл тәртіпке қол жеткізу әдістерін түсіну конфуцийшілдер мен легистер арасында түбегейлі түрде алшақ. Түйін сөздер: билік, билік феномені, легизм, конфуцийшілдік, мемлекет, моизм, Конфуций, Хан Фэй, Шан Ян.